พิมพ์เลข 12 ลงไปในกล่องข้อความ แล้วเปลี่ยนฟอนต์ ตัวเลขบนหน้าจอกลายเป็น 1100
ไฟล์ยังเก็บเลข 12 ไว้เหมือนเดิม ไม่มีอะไรถูกแก้ สิ่งที่เปลี่ยนคือฟอนต์ และฟอนต์ตัวนั้นเพิ่งคำนวณเลขฐานสองให้เสร็จระหว่างที่นิ้วยังไม่ทันยกจากคีย์บอร์ด
ลิเกเจอร์ที่ไม่ได้ทำหน้าที่เดิม
Bases เป็นชุดฟอนต์จาก Performative Enumeration Systems โรงหล่อตัวอักษรทดลองที่ทำฟอนต์ซึ่งมีพฤติกรรม ไม่ใช่แค่มีรูปร่าง ในชุดนี้มีไฟล์แยกกันตามฐานเลข ตั้งแต่ฐานสองไปจนถึงฐานสิบ เลือกใช้ฐานไหนก็ติดตั้งไฟล์นั้น
กลไกข้างในใช้ลิเกเจอร์ของ OpenType ซึ่งเป็นของที่มีมานานแล้วในวงการตัวพิมพ์ หน้าที่ดั้งเดิมของมันคือความสวยงาม เวลาตัว f กับ i อยู่ติดกัน หัวของ f จะไปชนจุดของ i ช่างออกแบบจึงวาดตัว fi ขึ้นมาใหม่เป็นตัวเดียว แล้วบอกฟอนต์ว่าถ้าเจอสองตัวนี้เรียงกัน ให้สลับไปใช้ตัวที่วาดไว้
Bases ใช้กลไกเดียวกันนั้น แต่ไม่ได้ใช้เพื่อความสวย มันใช้ฟีเจอร์ชื่อ Contextual Alternates อ่านตัวเลขทั้งชุดที่พิมพ์ลงไป ไม่ใช่ทีละหลัก แล้วคำนวณค่าเดียวกันนั้นใหม่ในฐานที่เลือกไว้ ก่อนจะแสดงผลออกมา
ข้อจำกัดของมันตรงไปตรงมา ตัวเลขไม่เกินสี่หลักแปลงได้ถูกต้อง เกินกว่านั้นฟอนต์จะหั่นเป็นก้อนละสี่หลักแล้วแปลงทีละก้อน ซึ่งเป็นข้อจำกัดที่ตามมาจากการเขียนตรรกะทั้งหมดไว้ในตารางของไฟล์ฟอนต์
ตรรกะที่ไปอยู่ผิดที่
สิ่งที่ทำให้งานชุดนี้ค้างอยู่ในหัวหลังเลิกดู ไม่ใช่ตัวเลขที่เปลี่ยน แต่เป็นคำถามว่าความหมายไปอยู่ตรงไหน
ตามปกติ ฟอนต์คือชุดของรูปทรง เอกสารเก็บความหมาย ฟอนต์ทำหน้าที่แต่งตัวให้ความหมายนั้น เปลี่ยนฟอนต์คือเปลี่ยนเสื้อผ้า เนื้อความยังเท่าเดิม
ที่นี่เสื้อผ้ากลายเป็นคนพูด ค่าที่คนอ่านเห็นถูกกำหนดโดยไฟล์ฟอนต์ ไม่ใช่โดยเอกสาร ถ้าส่งไฟล์นั้นให้คนที่ไม่ได้ติดตั้งฟอนต์เดียวกัน เขาจะเห็นคนละเลขกับที่เราเห็น ทั้งที่เปิดไฟล์เดียวกัน
นักออกแบบคุ้นกับความคิดที่ว่าตัวพิมพ์มีน้ำเสียง ตัวหนาดูหนักแน่น ตัวเซริฟดูเป็นทางการ แต่ Bases ดันเส้นนั้นไปอีกขั้น ตัวพิมพ์ในที่นี้ไม่ได้มีน้ำเสียง มันมีความเห็น และความเห็นนั้นเปลี่ยนข้อเท็จจริงบนหน้ากระดาษได้จริง
เลขสิบเป็นเรื่องของนิ้วมือ
เหตุผลที่โครงการนี้เลือกเรื่องฐานเลข ไม่ใช่เพราะเลขฐานสองดูเท่ในสายตาคนทำงานดิจิทัล ทีมงานอ้างถึงระบบเลขเก่าอย่างอักษรลิ่มของเมโสโปเตเมีย และตัวเลขอีเจียนของกรีกยุคสำริด พร้อมกับแผนที่และไดอะแกรมเชิงโครงสร้าง
สิ่งที่ระบบเหล่านั้นเตือนเราคือ เลขฐานสิบไม่ใช่ความจริงทางคณิตศาสตร์ มันเป็นอุบัติเหตุทางกายภาพ คนมีสิบนิ้ว เราจึงนับเป็นสิบ ชาวบาบิโลนนับฐานหกสิบ และร่องรอยของมันยังอยู่กับเราทุกวันในหน้าปัดนาฬิกากับองศาของวงกลม
ตัวเลขที่เราเขียนมาทั้งชีวิตจึงไม่ใช่จำนวน มันเป็นสัญลักษณ์ที่ตกลงกันไว้ว่าจะแทนจำนวน และข้อตกลงนั้นเปลี่ยนได้ Bases แค่ทำให้ช่วงเวลาที่ข้อตกลงเปลี่ยนสั้นลงเหลือแค่การกดปุ่มเลือกฟอนต์
ในแง่หนึ่งมันคือการเอาระเบียบที่มองไม่เห็นออกมาวางให้เห็น แบบเดียวกับที่ grid system เป็นโครงที่คุมหน้ากระดาษ โดยที่ไม่มีใครเห็นเส้นของมันสักเส้น
ตัวพิมพ์ทำงานได้ดีที่สุดตอนที่ไม่มีใครสังเกตเห็นมัน นั่นคือสิ่งที่คนทำฟอนต์พูดกันมาตลอด งานชุดนี้ไม่ได้เถียงข้อนั้น มันแค่ถามต่อว่า ถ้าสิ่งที่มองไม่เห็นนั้นตัดสินใจแทนเราได้ด้วย เรายังอยากให้มันเงียบอยู่ไหม
ที่มา: Creative Applications Network, ผลงาน Bases โดย Performative Enumeration Systems
Photo credit: Performative Enumeration Systems via Creative Applications Network
ชวนดูของในเว็บ
หมวก Cap รุ่น Hello, World! ข้อความบรรทัดแรกที่ทุกคนสั่งให้เครื่องพูด ก่อนจะรู้ว่ามันพูดอย่างอื่นได้อีกเยอะ
แรงบันดาลใจจากศิลปะและดีไซน์เพิ่มเติมได้ที่ Portjolio ที่ซึ่งเรื่องราวสร้างสรรค์ยังคงต่อเนื่องไม่สิ้นสุด