ในเมืองเล็ก ๆ ชื่อเปียตราซานตา ทางตอนเหนือของอิตาลี มีป้ายชื่อถนนหินอ่อนแผ่นหนึ่งวางพิงอยู่บนโต๊ะช่าง ตัวอักษรบนนั้นสะกดว่า ÅKERBÄRSVÄGEN ซึ่งเป็นชื่อถนนบนเกาะเล็ก ๆ ในสวีเดน ห่างจากที่ที่มันถูกแกะไปเกือบสองพันกิโลเมตร ป้ายแผ่นนี้ไม่ได้ทำไว้ติดถนน มันทำไว้เพื่อประกาศว่าฟอนต์ชื่อ Exemplar ทำเสร็จแล้ว หลังจากเริ่มวาดมาตั้งแต่ปี 1994
คนวาดชื่อ Göran Söderström เจ้าของโรงหล่อฟอนต์ Letters from Sweden ที่สตอกโฮล์ม สามสิบสองปีที่ผ่านมาเขาไม่ได้นั่งวาดตัวนี้ตัวเดียวตลอดเวลา แต่กลับมาหามันใหม่ทุกสิบกว่าปี แล้วแต่ละครั้งก็ได้ฟอนต์ที่ไม่เหมือนเดิมเลย
เวอร์ชันแรกชื่อ Neptuna และมันอยากเถียง
ปี 1994 เขานั่งวาดอยู่หน้าเครื่อง Power Macintosh 7100 ในห้องที่ถนนเกิทกาทัน ย่านเซอเดอร์มาล์ม ตอนนั้นฟอนต์ตัวนี้ยังชื่อ Neptuna ยุคนั้นคือยุคที่นิตยสาร Ray Gun กับโรงหล่อ Emigre กำลังรื้อทุกกฎของการเรียงพิมพ์ทิ้ง งานที่ออกมาจากมือคนอายุยี่สิบกว่าจึงเป็นแบบที่ทางเว็บของโปรเจกต์เขียนไว้ตรง ๆ ว่าเป็นฟอนต์ที่อยากชนะการเถียง ทุกรายละเอียดถูกดันไปไกลกว่าที่จำเป็น
อ่านแล้วน่าจะคุ้น ใครที่เคยเปิดไฟล์งานตัวเองเมื่อสิบปีก่อนน่าจะเข้าใจ
ปี 2008 เขาเอากลับมาวาดใหม่ เปลี่ยนชื่อเป็น Exemplar Pro แล้วปล่อยผ่านโรงหล่อ PSY/OPS ครั้งนี้มีคนอื่นเข้ามาช่วยดูด้วย สิ่งที่หายไปคือความล้นทั้งหลาย สิ่งที่รอดมาคือไอเดียที่ทนต่อการถูกเถียงกลับได้จริง เวอร์ชันนั้นไปโผล่บนแสตมป์ และบนงานอัตลักษณ์ของมหาวิทยาลัย Hamad Bin Khalifa ที่กาตาร์
เวอร์ชันที่สามไม่เถียงแล้ว
สิบเจ็ดปีถัดมาเขากลับมาอีกรอบ รอบนี้เขาบอกว่าเป็นเรื่องของการปล่อยมากกว่าการสร้าง ผลลัพธ์คือ Exemplar ปี 2026 ห้าน้ำหนักพร้อมตัวเอียงครบ 1,018 อักขระ รองรับ 370 ภาษา และมีถึงสี่ระบบตัวเขียนคือละติน ซีริลลิก กรีก และอาหรับ
สองระบบหลังไม่ได้มาจากมือเขา ตัวกรีกวาดโดย Laurette Colmard ส่วนตัวอาหรับวาดโดย Léo Guibert ซึ่งแปลว่าฟอนต์ที่เริ่มจากคนคนเดียวในห้องเช่า ตอนจบกลายเป็นงานที่ต้องมีคนอื่นถึงจะครบ
ทำไมต้องเอาไปสลักหิน
ป้ายที่ทำมีสามแผ่น แผ่นละหนึ่งที่อยู่ คือถนนที่เขาวาดเวอร์ชันแรก ถนนที่เขาวาดเวอร์ชันสอง และถนนที่เขาวาดเวอร์ชันสุดท้าย พูดอีกอย่างคือทำแผนที่ชีวิตตัวเองด้วยชื่อถนนสามชื่อ
งานแกะทำที่เปียตราซานตา เมืองที่ชื่อแปลว่าหินศักดิ์สิทธิ์ อยู่เชิงเขาอัลปีอาปวาเน ที่ที่มีเกลันเจโลเคยมาเลือกหินเมื่อห้าร้อยปีก่อน เครื่องมือที่ช่างใช้ยังเป็นสามชิ้นเดิม คือ subbia กับ gradina กับ scalpello สิ่วปลายแหลม สิ่วซี่ฟัน และสิ่วปลายแบน
มือที่แกะเป็นของ Barbara Adamsky ช่างปั้นชาวเยอรมันที่ย้ายมาอยู่อิตาลีตั้งแต่ปี 1987 เรียนจบจากสถาบันศิลปะที่คาร์ราราแล้วอยู่ในวงการนี้มาตลอด การแกะตัวอักษรลงหินมีวิธีของมัน คือถือสิ่วเอียงทำมุม แล้วเซาะร่องเป็นรูปตัววี เพื่อให้แสงเข้ามุมหนึ่งแล้วเกิดเงาอ่านออก เซริฟหนึ่งอันใช้เวลาพอ ๆ กับเส้นโค้งหนึ่งเส้น
ข้อที่ต่างกันชัดที่สุดระหว่างหินกับไฟล์ คือหินไม่มีปุ่มย้อนกลับ ตีผิดหนึ่งครั้งก็คืออยู่กับมันไปตลอด ส่วนงานดิจิทัลมีปัญหาตรงข้าม คือย้อนได้ไม่จำกัด แปลว่าไม่มีอะไรจบจนกว่าเราจะเป็นคนบอกเองว่าจบ
สามสิบสองปีของ Exemplar คือเรื่องนี้ทั้งเรื่อง มันไม่ได้ถูกวาดนานขนาดนั้นเพราะยาก มันนานขนาดนั้นเพราะไม่มีอะไรมาบังคับให้หยุด การเอาไปสลักหินคือวิธีบอกตัวเองว่าพอแล้ว
เรื่องฟอนต์กับหินไม่ได้เพิ่งเกิด เราเคยเขียนถึงOptima ที่ Hermann Zapf ร่างตัวแรกจากป้ายหินอ่อนในสุสานที่ฟลอเรนซ์ ต่างกันตรงที่ Optima เอาหินมาเป็นต้นทาง ส่วน Exemplar เอาหินไปไว้ตอนจบ
ชาวโรมันมีประโยคหนึ่งว่า littera scripta manet ตัวหนังสือที่เขียนแล้วยังอยู่ พวกเขาพูดตอนที่ยังไม่มีใครรู้จักไฟล์ที่เปิดไม่ได้เพราะเวอร์ชันโปรแกรมไม่ตรงกัน
เราเลยอยากถามต่อว่า ถ้างานที่เราทำอยู่วันนี้ต้องถูกเลือกมาแค่ชิ้นเดียวเพื่อเอาไปตีลงหิน จะเลือกชิ้นไหน และจะกล้าตีจริงไหม
ข้อมูลและภาพจากเว็บไซต์โปรเจกต์ exemplarfromsweden.com ของ Letters from Sweden
Photo credit: Carl Kleiner / Letters from Sweden
ของชิ้นนี้จากร้านใน Portjolio
แหวน Daydream ของอีกชิ้นที่ทำด้วยมือและแก้ทีหลังไม่ได้ ต้องตัดสินใจตอนที่ยังร้อนอยู่
แรงบันดาลใจจากศิลปะและดีไซน์เพิ่มเติมได้ที่ Portjolio ที่ซึ่งเรื่องราวสร้างสรรค์ยังคงต่อเนื่องไม่สิ้นสุด
