เคยไหม นั่งอยู่ในร้านสักที่แล้วต้องขยับตัวทุกสองนาที ไม่ได้ปวดตรงไหนชัดๆ ไม่ได้ร้อนด้วย แค่รู้สึกว่าท่ามันไม่เข้าที่สักที สุดท้ายก็ลุกเร็วกว่าที่ตั้งใจไว้ พอเดินออกมาเราจำหน้าตาเก้าอี้ตัวนั้นไม่ได้เลยด้วยซ้ำ จำได้อย่างเดียวว่าไม่อยากกลับไปนั่ง
การออกแบบเก้าอี้ถูกตัดสินแบบนี้แหละ ไม่ต้องมีใครมาอธิบายว่าคนออกแบบคิดอะไร ไม่ต้องรู้ว่าใครทำ ร่างกายของคนนั่งตอบให้เสร็จภายในไม่กี่นาที และนั่นคือเหตุผลที่คนทำงานสายนี้พูดถึงเก้าอี้ในฐานะบททดสอบ ไม่ใช่เพราะมันยากที่สุดในโลก แต่เพราะมันเป็นของไม่กี่อย่างที่ซ่อนความไม่รู้ของคนออกแบบไม่ได้เลยสักนิด
ทุกคนเป็นกรรมการได้ โดยไม่ต้องรู้เรื่องดีไซน์
โปสเตอร์ที่ตัวอักษรวางผิดจังหวะ คนทั่วไปอาจดูไม่ออก ฟอนต์ที่น้ำหนักเส้นไม่เท่ากันสองสามจุด ต้องคนทำงานสายนี้ถึงจะเห็น แต่เก้าอี้ไม่ใช่แบบนั้น ทุกคนบนโลกนั่งเก้าอี้มาแล้วเป็นหมื่นครั้ง เราจึงมีข้อมูลสะสมอยู่ในตัวมากพอจะบอกได้ทันทีว่าตัวไหนใช้ได้ ตัวไหนไม่ได้เรื่อง โดยไม่ต้องอธิบายเหตุผลออกมาเป็นคำด้วยซ้ำ
แล้วเวลามันไม่ผ่าน มันไม่ผ่านแบบเถียงไม่ออก ขาโยก พนักดันหลังผิดจุด ขอบที่นั่งกดใต้ต้นขาจนขาชา สามอย่างนี้ไม่มีคำอธิบายไหนช่วยได้ ต่อให้รูปในแคตตาล็อกจะถ่ายมาสวยแค่ไหนก็ตาม
หกชิ้นไม้ สิบตะปูควง สองน็อต
ปี 1859 Michael Thonet ปล่อยเก้าอี้ที่ต่อมาคนเรียกกันสั้นๆ ว่า No. 14 ออกมา ทั้งตัวประกอบจากไม้ดัดหกชิ้น ตะปูควงสิบตัว กับน็อตอีกสองตัว เท่านั้นจริงๆ ความสำคัญของมันไม่ได้อยู่ที่รูปทรง แต่อยู่ที่การถอดออกเป็นชิ้นแล้วขนส่งได้ ชิ้นส่วนของเก้าอี้สามสิบกว่าตัวใส่ลงลังขนาดหนึ่งลูกบาศก์เมตรใบเดียว ร้านกาแฟทั่วยุโรปเลยสั่งได้ในราคาที่จ่ายไหว
พอถึงปี 1930 No. 14 ขายไปแล้วราวห้าสิบล้านตัว และยังผลิตต่อเนื่องมาจนถึงวันนี้ สิ่งที่ Thonet ทำจริงๆ จึงไม่ใช่การออกแบบเก้าอี้สวยหนึ่งตัว แต่คือการหาวิธีทำให้เก้าอี้ตัวเดิมเกิดขึ้นซ้ำได้เป็นล้านครั้งโดยไม่เพี้ยน
นี่คือด่านที่คนมักลืมนึกถึง ทำเก้าอี้ให้ดีหนึ่งตัวไม่ยากเท่าไหร่ ที่ยากคือทำให้ตัวที่ห้าหมื่นยังเหมือนตัวแรก
มันไม่ได้แข่งกันสวย มันแข่งกับแรง
ในห้องทดสอบ เก้าอี้ไม่ได้เจอสายตาใคร มันเจอเครื่องกด มาตรฐานยุโรป EN 1728 ที่ใช้วัดความแข็งแรงและความทนทานของเฟอร์นิเจอร์ประเภทที่นั่ง มีข้อหนึ่งที่ให้กดลงบนที่นั่งซ้ำหลักแสนครั้ง อีกข้อให้ปล่อยน้ำหนักลงมากระแทก ไม่มีข้อไหนถามว่าตอนใหม่ๆ มันดูดีหรือเปล่า ถามอย่างเดียวว่าข้อต่อจะเริ่มคลอนตอนไหน
ตัวเลขพวกนี้เปลี่ยนวิธีคิดของคนออกแบบไปเลย เพราะทุกครั้งที่เราอยากให้ขาเรียวขึ้นอีกนิด เราก็กำลังหักความแข็งแรงออกไปพร้อมกัน ความงามกับความปลอดภัยของเก้าอี้อยู่บนสเกลเดียวกัน ดึงข้างหนึ่ง อีกข้างขยับตามเสมอ
แล้วยังมีร่างกายคนอีกชั้นหนึ่ง ความสูงที่นั่งต่างกันสองเซนติเมตร เปลี่ยนว่าเท้าจะแตะพื้นเต็มฝ่าหรือห้อยเท้าอยู่ทั้งวัน ขอบหน้าที่นั่งจะโค้งหรือคม เปลี่ยนว่านั่งไปสามชั่วโมงแล้วขาชาหรือเปล่า เรื่องพวกนี้ไม่โผล่ในรูปถ่าย แต่โผล่ในตัวคนนั่งทุกครั้ง
วัสดุใหม่มาทีไร เก้าอี้ถูกจับไปลองก่อน
ไม้ดัดด้วยไอน้ำ ไม้อัดขึ้นรูปสามมิติ ท่อเหล็กกลวง ไฟเบอร์กลาส พลาสติกฉีดขึ้นรูป ทุกครั้งที่วัสดุใหม่โผล่เข้ามาในงานออกแบบ ของชิ้นแรกๆ ที่ถูกเอาไปลองมักเป็นเก้าอี้ เหตุผลตรงไปตรงมามาก มันเล็กพอจะทำต้นแบบเองได้ในห้องเดียว แต่ใหญ่พอจะเจอปัญหาโครงสร้างของจริง
เก้าอี้พลาสติกที่ขึ้นรูปมาเป็นชิ้นเดียวไม่มีรอยต่อเลยสักจุดคือตัวอย่างที่ชัดที่สุด กว่าจะทำได้ต้องรอทั้งเครื่องฉีดที่ใหญ่พอ ทั้งสูตรพลาสติกที่แข็งพอจะรับน้ำหนักคนโดยไม่ต้องมีขาเสริม เส้นโค้งลื่นๆ ที่เราเห็นแล้วรู้สึกว่าอิสระ จริงๆ แล้วคือหน้าตาของข้อจำกัดในโรงงานวันนั้น
โจทย์ยุคนี้ก็ต่อคิวมาอีกชุด วางซ้อนกันได้ไหม ถอดแยกวัสดุตอนจบอายุใช้งานได้หรือเปล่า แพ็กแบนราบแล้วให้คนประกอบเองที่บ้านได้ไหม ทุกข้อคือข้อจำกัดใหม่ที่ทับลงบนของเดิม ไม่มีข้อไหนยกเว้นให้เพราะรูปทรงสวย
ผ่านหรือไม่ผ่าน รู้ตอนคนอื่นทำต่อ
เก้าอี้ที่อยู่รอดข้ามยุคเกือบทั้งหมดมีอย่างหนึ่งเหมือนกัน คือคนที่ผลิตมันวันนี้ไม่ใช่คนที่ออกแบบมันวันนั้น แบบถูกเขียนไว้ชัดพอจะส่งต่อได้ วิธีเข้าไม้ วิธีขึ้นรูป ความหนาแต่ละจุด ถูกบันทึกไว้จนช่างที่ไม่เคยเจอหน้าคนออกแบบยังทำออกมาได้เหมือนเดิม
ส่วนเก้าอี้ที่ทำได้ตัวเดียวแล้วจบ ก็ไปอยู่ในรูปถ่ายกับในงานแฟร์ ซึ่งไม่ได้แปลว่ามันไม่ดี งานแบบนั้นมีคุณค่าของมันคนละแบบ อย่างที่เราเคยเขียนถึง เก้าอี้ที่แกะจากไม้ซีดาร์อายุร้อยปีทั้งท่อน ซึ่งตั้งใจให้มีอยู่แบบนั้นตัวเดียว แค่มันเป็นคนละข้อสอบกัน
ทุกวันนี้เก้าอี้ยังถูกใช้เป็นข้อสอบอยู่เหมือนเดิม เปลี่ยนแค่ตัวโจทย์ จากเมื่อก่อนที่ถามว่าดัดไม้ให้โค้งแล้วยังรับน้ำหนักได้ไหม มาเป็นถามว่าใช้วัสดุรีไซเคิลแล้วยังนั่งได้สิบปีหรือเปล่า
บางทีสิ่งที่ทำให้เก้าอี้เป็นบททดสอบที่ไม่มีวันหมดอายุ อาจไม่ใช่เพราะมันยาก แต่เพราะมันเป็นของไม่กี่อย่างที่เราตัดสินด้วยร่างกายก่อนจะทันคิดด้วยหัว ลองสังเกตตัวที่นั่งอยู่ตอนนี้ดูก็ได้ว่ามันผ่านหรือไม่ผ่าน
อ้างอิง: Design Museum และ Victoria and Albert Museum ว่าด้วย Thonet Chair No. 14 (1859) · EN 1728 Furniture, Seating, Test methods for the determination of strength and durability
Photo credit: YU Carla, Peter Mollner, ObjectType RAW, Rabie Madaci, Oscar Yap, Neon Wang, Caroline Badran via Unsplash
ของในเว็บที่เข้ากับเรื่องนี้
Shoreline Yunomi Cup ถ้วยที่ต้องพอดีกับมือก่อน แล้วค่อยพอดีกับตา เป็นโจทย์เดียวกับเก้าอี้ในสเกลที่เล็กลงมาอยู่ในฝ่ามือ
แรงบันดาลใจจากศิลปะและดีไซน์เพิ่มเติมได้ที่ Portjolio ที่ซึ่งเรื่องราวสร้างสรรค์ยังคงต่อเนื่องไม่สิ้นสุด
