ตึกคอนกรีตหลังหนึ่งในเมืองญี่ปุ่น ชายคายื่นออกมาเป็นแถบยาวหยักเหมือนซี่หวี ชั้นล่างเป็นร้านเก่าที่มีป้ายวาดรูปปลาวาฬ ข้าง ๆ มีตู้กดน้ำสองตู้กับต้นไม้กระถางหนึ่งต้น ไม่มีอะไรพิเศษเลยสักนิด เป็นตึกแบบที่เราเดินผ่านทุกวันโดยไม่เคยมอง
แต่พอ Ken Ohyama ลบฉากหลังออกจนหมด เหลือแต่ตัวตึกลอยอยู่บนพื้นสีเทาอ่อน มีเศษทางเท้าติดมานิดหน่อยกับสายไฟที่ยังห้อยอยู่ ตึกหลังเดิมก็กลายเป็นของอีกอย่าง มันดูเหมือนบ้านตุ๊กตาที่ใครสักคนตั้งใจทำมาให้เล่น
Ohyama เป็นช่างภาพชาวญี่ปุ่นที่ถ่ายเมืองมานาน ซีรีส์นี้ชื่อ Architectural dollhouses ชื่อภาษาญี่ปุ่นคือ かわいいビル แปลตรงตัวว่าตึกน่ารัก เขาถ่ายตึกธรรมดาจากหลายเมืองทั่วญี่ปุ่น แล้วตัดทุกอย่างรอบตัวมันทิ้ง
การลบที่ทำให้เห็นมากขึ้น
ฟังดูเหมือนงานง่าย แต่ผลที่ได้กลับด้านกับที่คิด พอเอาเมืองรอบ ๆ ออกไป สิ่งที่โผล่ขึ้นมาแทนคือรายละเอียดที่ปกติจมหายไปกับฉากหลัง เสาต้นนั้น หน้าต่างบานนั้น กระถางต้นไม้ที่เจ้าของวางไว้เอง สายไฟที่พาดไปมาแบบไม่มีใครวางแผน
เรานั่งดูไปเรื่อย ๆ แล้วรู้สึกว่ามันเหมือนดูรูปถ่ายรวมชั้นเรียนตอนเด็ก คือทุกหลังก็ตึกเหมือน ๆ กันนั่นแหละ แต่พอถูกจับมาวางเรียงในเงื่อนไขเดียวกัน ความต่างของแต่ละหลังก็ชัดขึ้นมาเอง
คำว่าน่ารักในชื่อซีรีส์ก็ตลกดี เพราะตึกพวกนี้ไม่ได้ถูกออกแบบมาให้น่ารักเลยสักหลัง มันถูกสร้างมาเพื่อใช้งาน เจ้าของอยากได้ร้านข้างล่างกับที่อยู่ข้างบน สถาปนิกก็จัดให้ ความน่ารักเป็นสิ่งที่เกิดทีหลังจากสายตาคนดู ไม่ใช่ความตั้งใจของคนสร้าง
คนที่มองสิ่งที่คนอื่นไม่มอง
ถ้าไปดูงานชุดอื่นของเขาจะเห็นวิธีคิดชัดขึ้น เขามีซีรีส์ Crossings in the Air ที่ถ่ายทางด่วนต่างระดับจากด้านล่าง เสาคอนกรีตกับคานโค้งที่ปกติเราขับผ่านโดยไม่เคยเงยหน้าดู กลายเป็นโครงสร้างที่ดูเหมือนงานประติมากรรม ยังมีชุดที่ถ่ายแฟลตการเคหะแบบญี่ปุ่นที่เรียกว่าดันจิ ซึ่งทำร่วมกับ Shuji Nagano และชุดที่ถ่ายช่องโล่งกลางห้างสรรพสินค้า
สิ่งที่งานทุกชุดมีเหมือนกันคือของที่ถูกเลือกมาถ่ายล้วนเป็นของที่ไม่มีใครคิดว่าน่าถ่าย
งานที่เราชอบที่สุดของเขากลับไม่ใช่ภาพถ่ายด้วยซ้ำ เขามีโปรเจกต์ชื่อ GPS Nazca Lines ที่เดินหรือปั่นจักรยานไปตามถนนในเมือง แล้วบันทึกเส้นทางด้วย GPS ให้เส้นที่ได้กลายเป็นรูปสัตว์ มีลูกหมานั่งอยู่ที่ซันโน มีม้าน้ำที่เมกุโระ มีงูที่จาคุซุเระ มีห่านที่โซชิงายะ ประโยคที่เขาเขียนกำกับโปรเจกต์นี้ไว้คือ ชีวิตคือการลากเส้นเดียวโดยไม่ยกปากกา
หนังสือที่กำลังจะออก
ซีรีส์ตึกน่ารักกำลังจะกลายเป็นหนังสือภาพหนา 192 หน้า รวมตึกไว้กว่า 120 หลัง พร้อมบทความประกอบหลายชิ้น ชื่อภาษาอังกฤษบนปกคือ Kawaii Buildings: On Squares, Sags, and the Weight of the Ordinary ซึ่งพูดถึงน้ำหนักของความธรรมดาตรง ๆ เลย วางขาย 9 กันยายน 2026 สั่งจองล่วงหน้ากับสำนักพิมพ์ได้เล่มที่มีลายเซ็น
ข้างในเล่มวางภาพไว้แบบเงียบมาก หน้าละหลัง พื้นเทาอ่อนเหมือนกันหมด ไม่มีคำบรรยายยาว ๆ มากวน คนดูเลยต้องใช้เวลากับแต่ละหลังจริง ๆ
แต่มีหน้าหนึ่งที่เขาเล่นสนุก คือทำเป็นกระดาษไดคัตฉลุเป็นเงาของตึกหลังหนึ่ง พอเปิดผ่านจะเห็นสีส้มของหน้าถัดไปโผล่ขึ้นมาแทนที่ตัวตึก แล้วหน้าขวาถึงค่อยเป็นภาพตึกหลังนั้นในสภาพจริง คือยืนเบียดอยู่กับตึกข้าง ๆ มีสายไฟพาดเต็มไปหมด
หน้านี้แหละที่ทำให้ทั้งเล่มไม่ใช่แค่การอวดตึกสวย เพราะมันบอกเราตรง ๆ ว่าสิ่งที่หายไปตอนตัดฉากหลังคืออะไร ตึกที่ลอยเดี่ยว ๆ นั้นสวยก็จริง แต่ของจริงมันไม่เคยได้อยู่คนเดียวเลย
วิธีทำงานแบบนี้ทำให้นึกถึง นิทรรศการที่ช่างภาพญี่ปุ่นรุ่นใหม่รื้อภาพถ่ายทิ้งแล้วประกอบใหม่ คือไม่ได้เชื่อว่าภาพถ่ายจบลงตอนกดชัตเตอร์ สิ่งที่เกิดขึ้นหลังจากนั้นเป็นส่วนหนึ่งของงานเท่ากัน
ที่เราคิดต่อคือ ถ้าตึกแถวบ้านเราถูกตัดออกจากฉากหลังบ้างจะหน้าตาเป็นยังไง ตึกปากซอย ตึกที่มีร้านซักรีดอยู่ชั้นล่าง ตึกที่มีสายไฟพันกันจนนับไม่ถ้วน
บางทีสิ่งที่ Ohyama ทำอาจไม่ใช่การทำให้ตึกน่ารักขึ้น แต่เป็นการบังคับให้เราหยุดมองนานพอจะเห็นว่ามันเป็นแบบนั้นอยู่แล้ว
ช่องทางของศิลปิน: kenohyama.myportfolio.com
อ้างอิง: เว็บไซต์ผลงานของ Ken Ohyama · บทความบน Spoon & Tamago
Photo credit: Ken Ohyama
ของชิ้นนี้จากร้านใน Portjolio
ตะกร้าจิ๋ว Portcha ของใช้จริงที่ถูกย่อจนกลายเป็นของเล่น ซึ่งเป็นสิ่งเดียวกับที่เกิดขึ้นกับตึกในภาพชุดนี้
แรงบันดาลใจจากศิลปะและดีไซน์เพิ่มเติมได้ที่ Portjolio ที่ซึ่งเรื่องราวสร้างสรรค์ยังคงต่อเนื่องไม่สิ้นสุด
