ความท้าทายของการออกแบบฟอนต์ไทย สำหรับเรา ไม่ได้อยู่ที่พยัญชนะ 44 ตัว แต่อยู่ที่ของชิ้นเล็กๆ ที่ลอยอยู่บนหัวและห้อยอยู่ใต้ตัวอักษร คือสระบน สระล่าง และวรรณยุกต์ ที่บางคำต้องซ้อนกันสองสามชั้นในบรรทัดเดียว (ลองพิมพ์คำว่า "เตี้ยว" ดูก็ได้) รอบนี้เราเลยลองไล่ดูว่ามันยากตรงไหน จากป้ายที่เพื่อนๆ เดินผ่านกันทุกวัน

ป้ายบอกทางบนทางด่วนกรุงเทพ ภาษาไทยคู่ภาษาอังกฤษ ดาวคะนอง ดินแดง แจ้งวัฒนะ บางนา
ภาพ: Nopparuj Lamaikul / Unsplash

สระกับวรรณยุกต์ที่ต้องซ้อนกัน

ตัวอังกฤษอย่าง a b c อยู่บนบรรทัดของมันเอง มีหางยื่นขึ้นลงนิดหน่อยก็จบ ตัวไทยไม่ง่ายแบบนั้น พยัญชนะหนึ่งตัวอาจมีสระอยู่ข้างบน มีวรรณยุกต์ซ้อนบนสระอีกที แล้วยังมีสระห้อยอยู่ข้างล่างอีก คู่มือทำฟอนต์ไทยของ Microsoft แบ่งเครื่องหมายเหนือตัวอักษรไว้ 4 ระดับ ใต้ตัวอักษรอีก 2 ระดับ ฟอนต์ต้องรู้ว่าทุกชิ้นจะไปเกาะตรงไหน

ป้ายร้านก๋วยเตี๋ยวข้างล่างเป็นตัวอย่างที่ชัดมาก คำว่า "เตี้ยว" มีสระอีอยู่บนตัว ต แล้วไม้โทต้องขึ้นไปอยู่บนสระอีอีกชั้น ป้ายแบบนี้ช่างตัดตัวอักษรทีละชิ้นแล้วยึดกับแผ่นไม้ จะวางสูงต่ำแค่ไหนก็เลือกเองได้ แต่ฟอนต์ในคอมพิวเตอร์ต้องคำนวณเองทุกครั้งที่เราพิมพ์

ป้ายไม้ร้านก๋วยเตี๋ยวหมูน้ำตก ตัวอักษรไทยสีดำตัดเป็นชิ้น ไม้โทซ้อนอยู่บนสระอี
ภาพ: Lidiia Kalashnikova / Unsplash

ถ้าคำนวณผิด ไม้โทจะจมลงไปทับสระ (เพื่อนๆ น่าจะเคยเห็นในแอปที่ฟอนต์ไม่รองรับ วรรณยุกต์ไปกองชนกันเป็นก้อน) ฟอนต์สมัยนี้แก้ด้วยการฝังกติกาไว้ในไฟล์ ระบบ OpenType มีคำสั่ง mark กับ mkmk ไว้บอกว่าเครื่องหมายไหนเกาะตัวไหน และซ้อนบนอะไรได้

วรรณยุกต์ตัวเดียวจึงมักต้องวาดไว้สองระดับ ตัวต่ำไว้ใช้ตอนไม่มีสระบน ตัวสูงไว้ใช้ตอนมีสระบน ส่วนพยัญชนะหางสูงอย่าง ป ฝ ฟ ก็ต้องขยับวรรณยุกต์หลบไปทางซ้าย ไม่งั้นชนหาง

ตัวอักษรที่ต้องมีมากกว่าหนึ่งแบบ

บางตัวต้องวาดใหม่ทั้งตัวเลย ญ กับ ฐ มีเชิงห้อยอยู่ข้างล่าง พอเจอสระอุหรือสระอู เชิงนั้นต้องหายไป ไม่อย่างนั้นสระจะชนเชิง (คู่มือของ Microsoft เขียนวิธีถอดเชิงของ ญ ไว้เป็นตัวอย่างเลย) สระอำก็ปวดหัวไม่แพ้กัน คำว่า "น้ำ" ฟอนต์ต้องแยกสระอำออกเป็นวงกลมเล็กกับสระอา แล้วสลับลำดับให้ไม้โทขึ้นไปอยู่บนวงกลมได้ถูกที่

ตู้จดหมายสีแดงติดผนังปูนสีขาว เขียนคำว่าตู้จดหมายเป็นภาษาไทย
ภาพ: H D / Unsplash

ตู้จดหมายใบนี้ก็เป็นแบบเดียวกัน คำว่า "ตู้" ตัวเดียวมีของทั้งบนและล่าง สระอูห้อยอยู่ใต้ ต ไม้โทลอยอยู่ข้างบน คำนี้คำเดียวเลยสูงเกือบสองเท่าของตัว ต เปล่าๆ

ป้ายร้านทองย่านเยาวราชข้างล่างก็เหมือนกัน คำว่า "ฮั้ว" มีไม้หันอากาศกับไม้โทซ้อนกันสองชั้นบนตัว ฮ คนทำป้ายเลยต้องเผื่อความสูงไว้ให้ของสองชิ้นนี้ ทั้งที่ตัวอื่นในคำไม่ได้ใช้ที่ตรงนั้นเลย

ถนนเยาวราชตอนกลางคืน ป้ายไฟร้านทองภาษาไทยและภาษาจีนเรียงกันสองฝั่งถนน
ภาพ: Mario Scheibl / Unsplash

เมื่อต้องอยู่คู่กับตัวอังกฤษ

ฟอนต์ไทยที่ทำออกมาตอนนี้แทบทุกตัวต้องมีตัวอังกฤษมาด้วย ป้ายทางด่วนรูปแรกก็เห็นชัด "ดาวคะนอง" อยู่บน "Dao Khanong" อยู่ล่าง ปัญหาคือขนาด ตัวไทยส่วนใหญ่ไม่มีหางขึ้นลงแบบ b หรือ g แต่มีของซ้อนบนล่างแทน ถ้าตั้งตัวไทยให้สูงเท่าตัว x ของอังกฤษ ไทยจะดูเล็กไปหนึ่งเบอร์ ถ้าขยายตัวไทยให้ใหญ่ วรรณยุกต์ก็ไปชนบรรทัดข้างบน คนทำฟอนต์ต้องหาจุดตรงกลางเอง ระยะบรรทัดของฟอนต์ไทยก็มักต้องห่างกว่าฟอนต์อังกฤษด้วย

ป้ายทักทายหลายภาษาติดเรียงกันบนต้นไม้ Hello ภาษาเกาหลี สวัสดี และภาษาญี่ปุ่น
ภาพ: Il Vagabiondo / Unsplash

ลองดูป้ายทักทายบนต้นไม้รูปนี้ "สวัสดี" มีไม้หันอากาศกับสระอีลอยอยู่ข้างบน ส่วน "Hello" ไม่มีอะไรเลย ตัวไทยในป้ายเลยดูเล็กกว่า Hello อยู่นิดนึง เพราะต้องเหลือที่ไว้ให้ของข้างบน ส่วนป้ายทางออกในสถานีรถไฟฟ้าเลือกอีกทาง คือให้ "ทางออก" ตัวใหญ่กว่า "Exit" ไปเลย ภาษาไหนเป็นหลักก็ให้ภาษานั้นใหญ่

ป้ายทางออกสีน้ำเงินในสถานีรถไฟฟ้า ตัวไทยทางออกใหญ่กว่าคำว่า Exit
ภาพ: Saif71.com / Unsplash

ไม่มีเว้นวรรค และฟอนต์ที่รัฐต้องทำเอง

อีกเรื่องที่คนนอกไม่ค่อยรู้ ภาษาไทยไม่เว้นวรรคระหว่างคำ โปรแกรมเลยต้องเปิดพจนานุกรมเดาว่าจะตัดบรรทัดตรงไหน งานนี้เป็นของโปรแกรมมากกว่าฟอนต์ แต่คู่มือของ Microsoft ก็ยังแนะนำให้ใส่อักขระ zero width space ไว้ในฟอนต์ไทย เพื่อใช้เป็นตัวคั่นคำที่มองไม่เห็น

งานยิบย่อยเยอะขนาดนี้ ฟอนต์ไทยดีๆ ที่ใช้ฟรีได้เลยมีน้อยมานาน ปี 2553 คณะรัฐมนตรีให้หน่วยงานรัฐติดตั้งฟอนต์ 13 ตัวที่ SIPA พัฒนาขึ้น ตัวที่ดังสุดคือ TH Sarabun PSK ที่ราชกิจจานุเบกษาใช้แทน Angsana New ตั้งแต่ ม.ค. 2554

ปี 2561 Google Fonts กับ Cadson Demak ปรับชุดนี้ใหม่แล้วปล่อยใต้ Open Font License ใครจะเอาไปทำเว็บหรืองานพิมพ์ก็ได้ (เรื่องตัวไทยมีหัวกับไม่มีหัว เราเคยเขียนไว้ในบทความของ Cadson Demak)

ผนังป้ายตัวอักษรคำว่าแสงในหลายภาษา มีคำว่าแสงภาษาไทยปนอยู่กับ LIGHT LUX และอักษรกรีก
ภาพ: Brecht Corbeel / Unsplash

รูปสุดท้ายเป็นผนังคำว่า "แสง" ในหลายภาษา สังเกตว่าคำไทยที่เขาเลือกมาไม่มีสระบนหรือล่างเลยสักตัว เลยเรียงอยู่ในแถวเดียวกับ LIGHT ได้สบาย ถ้าเป็นคำว่า "สว่าง" หรือ "ไฟฟ้า" คงต้องเผื่อที่ให้ไม้เอกไม้โทอีกหน่อย

ถ้าเพื่อนๆ จะเลือกฟอนต์ไทยไปใช้งาน เราแนะนำแบบนี้ ไม่ต้องดูตัว ก ไก่ ให้พิมพ์คำว่า "น้ำ" "ฟ้า" "ปั้น" "เตี้ยว" ลงไปก่อน ถ้าวรรณยุกต์ไม่ชนกันเลยสักคำ และวางคู่กับตัวอังกฤษแล้วขนาดดูเท่ากัน ตัวนั้นใช้ได้

อ้างอิง: Microsoft Typography, Developing OpenType Fonts for Thai Script · ข้อมูลฟอนต์แห่งชาติจาก Wikipedia (National Fonts)

Photo credit: Nopparuj Lamaikul, Lidiia Kalashnikova, H D, Mario Scheibl, Il Vagabiondo, Saif71.com, Brecht Corbeel / Unsplash

ของในเว็บที่เข้ากับเรื่องนี้

Inspo Gone Creativity Tee

Inspo Gone Creativity Tee เสื้อยืดตัวหนังสือของ Portjolio เอง ใส่ไปเดินดูป้ายตามถนนก็เข้ากันดี

แรงบันดาลใจจากศิลปะและดีไซน์เพิ่มเติมได้ที่ Portjolio ที่ซึ่งเรื่องราวสร้างสรรค์ยังคงต่อเนื่องไม่สิ้นสุด